Sinterklaas in Duitsland
Ook in Duitsland zetten kinderen hun schoen voor Sinterklaas. Daar heet hij Nikolaus en draait het vooral om 6 december, de Nikolaustag. De avond ervoor worden schoenen en laarzen netjes gepoetst en klaargezet. De volgende ochtend ligt er hopelijk iets lekkers in.
De Duitse Nikolaus is dezelfde Sint-Nicolaas die wij kennen: de bisschop van Myra over wie verhalen van vrijgevigheid worden verteld. In het Duits wordt hij ook der heilige Nikolaus genoemd. Zijn mijter en staf zijn herkenbaar, maar zijn begeleiders en de gebruiken verschillen per streek.
Wanneer en hoe wordt Sinterklaas in Duitsland gevierd?
Waar wij toeleven naar pakjesavond op 5 december, kijken Duitse kinderen vooral uit naar de ochtend van 6 december. Op de avond ervoor zetten ze een schoen of laars bij de deur. Nikolaus vult die met bijvoorbeeld chocolade, mandarijnen, noten of een klein cadeautje. Dat lijkt dus veel op ons schoen zetten.
Soms komt Nikolaus ook op bezoek, thuis, op school of bij een vereniging. Kinderen zingen een liedje of dragen een versje voor. Bij zo'n bezoek kan hij een boek bij zich hebben waaruit hij vertelt wat er goed ging en wat nog wat beter kan.
Niet ieder gezin viert het feest op dezelfde manier. Voor de een blijft het bij een gevulde schoen, voor de ander hoort er een bezoek van Nikolaus bij. Ook kerkelijke vieringen hebben een plek, maar het feest wordt eveneens buiten de kerk gevierd.
De verschillen met Nederland
De gepoetste schoenen, de liedjes en de bisschop met zijn staf komen ons bekend voor. Toch verloopt de Sinterklaastijd bij onze buren anders.
- De datum: in Nederland staat pakjesavond op 5 december centraal. In Duitsland is 6 december de Nikolaustag, met voorbereidingen en bezoeken op de avond ervoor.
- De aanloop: Nederland kent een landelijke intocht en het Sinterklaasjournaal. In Duitsland zijn de vieringen vooral plaatselijk en binnen gezinnen.
- De cadeautjes: bij Nikolaus gaat het meestal om snoep en kleine geschenken. De grotere cadeaus krijgen veel Duitse kinderen met Kerstmis.
- De begeleiders: Nikolaus kan met Knecht Ruprecht komen. In delen van Zuid-Duitsland horen ook Krampus en andere plaatselijke figuren bij het gebruik.
Knecht Ruprecht en Krampus
Duitsland kent geen landelijke Pietentraditie zoals Nederland. Een bekende begeleider van Nikolaus is Knecht Ruprecht. Hij draagt vaak een donkere mantel, heeft een baard en neemt een zak en een roe mee. In oude verhalen moest hij ondeugende kinderen tot de orde roepen. Hij kan ook helpen met het uitdelen van lekkers.
In het Alpengebied, waaronder delen van Beieren, komt Krampus voor. Met zijn hoorns, vacht en griezelige masker ziet hij er heel anders uit dan Nikolaus. Bij optochten trekken soms hele groepen van deze figuren door de straten, met luid klinkende bellen.
Welke begeleider je tegenkomt, hangt af van de plaatselijke traditie. Knecht Ruprecht, Krampus en de andere figuren zijn dus geen verschillende namen voor precies dezelfde helper.
Weckmann, Stutenkerl en Klausmann
Bij de decembertijd horen in Duitsland ook broodmannetjes. Ze heten bijvoorbeeld Weckmann, Stutenkerl of Klausmann. De namen en uitvoeringen verschillen per streek. Het zijn broodjes van zoet gistdeeg, vaak met rozijnen als ogen en knopen.
Sommige broodmannetjes hebben een klein pijpje van klei bij zich. Dat is dus geen marsepein en je kunt het niet opeten. Ook hoort het broodje niet overal uitsluitend bij Nikolaus: in verschillende streken wordt het juist rond Sint-Maarten gegeten.
Liedjes op school en thuis
Ook Duitse kinderen zingen voor Nikolaus. Dat gebeurt thuis, op school en in kinderdagverblijven. Een bekend lied is ‘Lasst uns froh und munter sein’, oftewel ‘Laat ons vrolijk en opgewekt zijn’.
In de tekst zet een kind een bord klaar waarop Nikolaus iets kan leggen. Naast schoenen en laarzen hoort dus ook een gevuld bord bij de gebruiken. Hieronder staat de Duitse tekst om mee te zingen.
Laßt uns froh und munter sein,
und uns recht von Herzen freu'n!
Refrain:
Lustig, lustig, traleralera,
|: bald ist Nik'lausabend da! :|
Bald ist uns're Schule aus,
dann zieh'n wir vergnügt nach Haus.
Refrain
Dann stell' ich den Teller auf;
Nik'laus legt gewiß was drauf.
Refrain
Steht der Teller auf dem Tisch,
sing' ich nochmal froh und frisch:
Refrain
Wenn ich schlaf', dann träume ich:
Jetzt bringt Nik'laus was für mich.
Refrain
Wenn ich aufgestanden bin,
lauf' ich schnell zum Teller hin.
Refrain
Nik'laus ist ein guter Mann
dem man nicht genug danken kann.
Refrain
Regionale gebruiken: van Borkum tot Berchtesgaden
Op het Waddeneiland Borkum hoort Klaasohm bij de avond van 5 december. Dit plaatselijke feest met verklede en gemaskerde figuren ziet er heel anders uit dan een bezoek van Nikolaus aan kinderen. Het is een eigen eilandtraditie, die je niet als voorbeeld voor heel Duitsland kunt nemen.
In het Holländisches Viertel in Potsdam krijgt het feest juist een Nederlands tintje. Tijdens het Sinterklaasfeest rijdt Sint op een schimmel door de wijk. De Nederlandse achtergrond van het feest past bij deze buurt, die in de achttiende eeuw voor Nederlandse ambachtslieden werd gebouwd.
Helemaal in het zuidoosten, in het Berchtesgadener Land, wordt Nikolaus onder meer vergezeld door Buttnmandl. Deze figuren zijn in stro gehuld en dragen angstaanjagende maskers. Aan hun lichaam hangen zware koebellen die bij het lopen flink lawaai maken.
Bij de plaatselijke rondgangen, de Buttnmandlläufe, kunnen ook in vacht geklede Gankerl en Kramperl meelopen. Samen met Nikolaus bezoeken de groepen huizen en boerderijen. De samenstelling en de dag waarop ze rondgaan verschillen per dorp. Juist die plaatselijke verschillen horen bij het gebruik.
Nikolaus is niet de Weihnachtsmann
Door de rode kleding en de witte baard worden Nikolaus en de Kerstman gemakkelijk door elkaar gehaald. Toch hebben ze in Duitsland ieder hun eigen moment. Nikolaus hoort bij 6 december. De Weihnachtsmann brengt in veel gezinnen de kerstcadeaus; in andere gezinnen is dat het Christkind.
Om de verhalen over Sint-Nicolaas onder de aandacht te houden, begon het katholieke Bonifatiuswerk in 2002 de actie ‘Weihnachtsmannfreie Zone’. Daarbij gaat het om Nikolaus als iemand die anderen helpt en deelt met mensen die het minder hebben. De actie moedigt aan om zelf ook iets goeds voor een ander te doen.
Benieuwd hoe het feest in andere landen wordt gevierd? Lees dan verder: