Krampus: de griezelige begeleider van Nikolaus
Grote hoorns, een harige vacht en een masker met scherpe tanden: Krampus ziet eruit alsof hij uit een griezelverhaal komt. Toch hoort hij in delen van de Alpen bij het Sinterklaasfeest. Hij begeleidt Nikolaus, zoals Sinterklaas daar wordt genoemd. Terwijl Nikolaus lekkers uitdeelt, zorgt Krampus voor de schrik.
Vooral in Oostenrijk, delen van Zuid-Duitsland en Zuid-Tirol kom je deze figuur tegen. Rond 5 en 6 december trekken verklede Krampussen door dorpen en steden. Hun bellen en kettingen hoor je vaak al voordat je de groep ziet.
Waar komt Krampus vandaan?
Over de oorsprong van Krampus worden veel verhalen verteld. Vaak wordt hij verbonden met voorchristelijke winterrituelen waarbij mensen maskers en dierenhuiden droegen. Toch is zijn geschiedenis niet zo eenvoudig terug te voeren op één oud gebruik. Een rechtstreekse lijn van een heidens ritueel naar de Krampus van nu staat niet vast.
Wel is zijn rol bekend uit de christelijke Nikolaustraditie. Bij bezoeken aan gezinnen en in de zogeheten Nikolausspelen trad een duivelse figuur op naast de heilige. Nikolaus prees en beloonde de kinderen; zijn begeleider dreigde met straf. Voor Wenen zijn gezamenlijke huisbezoeken van Nikolaus en Krampus al vanaf de zeventiende eeuw beschreven.
In de loop van de tijd raakten gebruiken rond Krampus en andere gemaskerde winterfiguren met elkaar verweven. Daardoor kunnen maskers en optochten op elkaar lijken, terwijl de verhalen erachter verschillen. Ook binnen de Alpen heeft iedere streek haar eigen gewoonten.
De rol van Krampus in de volksverhalen
In de verhalen vormt Krampus de strenge tegenhanger van Nikolaus. Hij draagt een roe en soms een grote mand op zijn rug. Daarmee werd gedreigd dat hij ondeugende kinderen zou meenemen. Nikolaus houdt zijn wilde begeleider in bedwang en stelt de kinderen gerust.
Ook in oude Nederlandse Sinterklaasverhalen kwamen de roe en de dreiging om meegenomen te worden voor. Wie de geschiedenis van Zwarte Piet kent, zal die elementen herkennen. Het uiterlijk en de plaatselijke gebruiken rond Krampus zijn echter heel anders.
De verhalen vertellen hoe volwassenen vroeger met beloning en straf omgingen. Ze zijn daarmee ook een stukje geschiedenis van de opvoeding. De dreigende rol van Krampus werd overigens niet door iedereen gewaardeerd: ook vroeger was er kritiek op het bang maken van kinderen.
Krampusmaskers en kostuums
Het masker bepaalt voor een groot deel hoe een Krampus eruitziet. Traditionele maskers worden met de hand uit hout gesneden. In het Duits heten ze ook wel Larven. De makers, de Maskenschnitzer, geven iedere kop een eigen gezicht, met bijvoorbeeld een brede grijns, uitstekende tanden of een lange tong.
Daar komen hoorns, een vacht en zware bellen bij. In het Gasteinertal worden bijvoorbeeld maskers van zirbenhout gebruikt, met hoorns en vachten van geitenbokken en rammen. Elders zien de kostuums er weer anders uit. Sommige groepen houden vast aan plaatselijke voorbeelden, andere kiezen voor maskers die meer aan horrorfilms doen denken.
Achter zo'n kostuum zit veel werk. Dat zie je ook terug in tentoonstellingen over Krampus en Perchten, waar het snijden van de maskers en het maken van de kleding aandacht krijgen. Van dichtbij kun je details bekijken die tijdens een drukke optocht gemakkelijk aan je voorbijgaan.
Wanneer zijn Krampusnacht en de Krampuslauf?
Krampusnacht valt op 5 december, de avond voor de feestdag van Sint-Nicolaas. Een Krampuslauf is een rondgang of optocht met Krampusfiguren. Die kan op 5 december plaatsvinden, maar ook op een andere dag rond de Nikolaustijd. Niet iedere plaats volgt dus dezelfde kalender.
Deelnemers organiseren zich vaak in groepen die Passen worden genoemd. Met hun maskers, vachten en rinkelende bellen trekken ze door de straten. Soms loopt Nikolaus mee, eventueel met engelen of andere plaatselijke figuren. Er zijn ook optochten waarin de Krampussen zelf centraal staan.
Een huisbezoek met Nikolaus is iets anders dan een grote Krampuslauf. Bij het ene staat de ontmoeting met de kinderen voorop, bij het andere kijken toeschouwers naar groepen die hun kostuums en optreden laten zien. Hoe wild of rustig het eraan toegaat, verschilt per plaats en organisator.
Krampus en Perchten: wat is het verschil?
Krampus en Perchten worden gemakkelijk door elkaar gehaald. Dat is begrijpelijk, want beide kunnen gehoornde maskers, vachten en bellen dragen. Toch horen ze van oorsprong bij verschillende verhalen en momenten in de winter.
Krampus is verbonden met Nikolaus en de eerste dagen van december. Perchten horen bij andere wintergebruiken, onder meer rond de Rauhnächte tussen Kerstmis en Driekoningen. Ze worden in verband gebracht met de sagenfiguur Perchta. Er bestaan zowel afschrikwekkende als fraai uitgedoste Perchten; het zijn dus niet allemaal dezelfde soort griezelfiguren.
In plaatselijke gebruiken en gezamenlijke optochten zijn de grenzen soms vervaagd. Alleen op basis van een paar hoorns kun je daarom niet altijd zeggen welke figuur je voor je hebt.
Andere namen en plaatselijke gebruiken
Zelfs binnen Oostenrijk heeft Krampus niet overal dezelfde naam. Je komt onder meer Kramperl en Tuifl tegen. In delen van Oost-Tirol wordt gesproken over Klaubauf. Vooral Matrei staat bekend om het Klaubaufgehen, met grote maskers en zware bellen. Daar is ook een museum aan deze traditie gewijd.
In andere landen bestaan eveneens duivelse begeleiders van Sint-Nicolaas, zoals Parkelj in Slovenië en Čert bij Mikuláš in Tsjechië. Die lijken in hun rol op Krampus, maar hebben hun eigen namen, verhalen en gebruiken. Het is daarom beter om ze niet allemaal als dezelfde figuur te beschouwen.
Van volksgebruik tot griezelfiguur
Krampus verschijnt ook buiten de dorpsoptocht: op kaarten, als decoratie en in films en online filmpjes. Afbeeldingen en figuurtjes van hem zijn overigens geen nieuwe uitvinding. Al in de negentiende eeuw werden ze verkocht, en oude Krampuskaarten laten zien hoe uiteenlopend hij werd afgebeeld.
Bij een optocht zie je vooral de maskers en hoor je de bellen. Het verhaal achter die verschijning blijft verbonden met Nikolaus en de plaatselijke decembergebruiken. Wil je daar meer over lezen? Bekijk dan ook de pagina's over Sinterklaas in Oostenrijk en Sinterklaas in Duitsland.