Geschiedenis van Sinterklaas
De geschiedenis van Sinterklaas begint bij Nicolaas van Myra, een bisschop die in de vierde eeuw leefde. Over zijn leven weten we niet eens zo heel veel. Toch werd hij na zijn dood een van de bekendste heiligen van Europa.
Van de bisschop uit Myra naar de Sinterklaas die ieder jaar met de boot in Nederland aankomt, is vervolgens een verhaal van vele eeuwen. Middeleeuwse gebruiken, het schoen zetten, Jan Steen, Jan Schenkman en later radio en televisie hebben daar allemaal hun sporen in achtergelaten.
De oorsprong van Sinterklaas: Nicolaas van Myra
Nicolaas was bisschop van Myra, een plaats in het huidige Turkije. Hij leefde in de vierde eeuw na Christus. Veel harde historische feiten over zijn leven zijn er niet. De verhalen die later over hem werden verteld, zijn er des te meer.
Nicolaas zou afkomstig zijn uit een welgestelde familie en zijn geld hebben gebruikt om arme mensen te helpen. Na zijn dood werd hij als heilige vereerd. Zijn sterfdag, 6 december, werd de naamdag van Sint-Nicolaas.
In 1087 werden relieken die aan Nicolaas werden toegeschreven vanuit Myra naar Bari in Zuid-Italië gebracht. Bari werd daarna een belangrijk centrum voor de verering van Sint-Nicolaas. Zijn naam was toen al op veel plaatsen in Europa bekend.
De legendes rond Sint-Nicolaas
Rond Sint-Nicolaas ontstonden in de loop van de eeuwen allerlei legendes. Vaak gaat het over mensen die door hem uit de problemen worden geholpen. Vooral kinderen, armen en zeelieden komen in deze verhalen terug.
Een van de bekendste verhalen gaat over drie arme meisjes. Hun vader had geen geld voor een bruidsschat. Nicolaas zou 's nachts in het geheim goud door het raam hebben gegooid. In latere versies van het verhaal kwam het geld in schoenen terecht. Dat verhaal wordt vaak genoemd bij de geschiedenis van het schoen zetten.
Andere verhalen vertellen hoe Nicolaas kinderen redde en zeelieden tijdens een storm te hulp kwam. Hij werd dan ook beschermheilige van onder meer kinderen en zeevaarders. Daarover lees je meer bij Sinterklaas als beschermheilige.
Wil je vooral weten waar de mijter, staf, mantel en andere bekende kenmerken van Sinterklaas vandaan komen? Bekijk dan ook Wie is Sinterklaas?.
Sint-Nicolaas en de zee
Nicolaas kreeg al vroeg een bijzondere band met de zee. Volgens een oude legende redde hij zeelieden tijdens een zware storm. Zeevaarders gingen hem daarom als hun beschermheilige beschouwen.
Dat is nog altijd terug te zien in oude havensteden. Ook in Nederland zijn kerken aan Sint-Nicolaas gewijd, onder andere in Amsterdam, Kampen en Edam. Bekijk hiervoor ook onze pagina over Nicolaaskerken in Nederland.
Opvallend is dat die oude band met de scheepvaart nog altijd zichtbaar is. Ook onze Sinterklaas komt immers per boot naar Nederland.
Sinterklaas in de middeleeuwen
In de middeleeuwen was Sint-Nicolaas een van de bekendste heiligen van Europa. Op 6 december werd zijn feestdag gevierd. Kinderen en scholieren hadden daarbij vaak een bijzondere plaats.
Er waren plaatsen waar kinderen kleine geschenken of lekkernijen kregen. Ook schoenen komen al in oude gebruiken voor. Een heel ander gebruik was de kinderbisschop: een scholier mocht tijdelijk de rol van bisschop spelen.
Een deel van de gebruiken die we nu met Sinterklaas verbinden heeft dus verrassend oude wortels. Meer hierover staat op Sinterklaas in de middeleeuwen.
De Reformatie: het feest blijft bestaan
Vanaf de zestiende eeuw veranderde er veel. Tijdens de Reformatie kwam de katholieke heiligenverering in protestantse delen van Nederland onder druk te staan. Ook de officiële verering van Sint-Nicolaas werd daar niet langer aangemoedigd.
Maar daarmee was het Sinterklaasfeest niet verdwenen. Daarvoor waren veel gebruiken inmiddels te populair. Kinderen bleven lekkernijen en geschenken krijgen en het feest werd steeds meer thuis gevierd.
Hoe levendig het feest in de zeventiende eeuw nog was, kunnen we gewoon bekijken. Jan Steen schilderde in 1665 zijn beroemde Het Sint-Nicolaasfeest.
Op het schilderij staat het gezin centraal. Een meisje laat trots haar cadeaus zien, terwijl een jongen duidelijk minder tevreden is. Cadeaus, lekkernijen, blije kinderen en een kind dat blijkbaar stout is geweest: veel ervan herkennen we ruim drieënhalve eeuw later nog steeds.
Het Sinterklaasfeest verhuist naar de huiskamer
In de zeventiende en achttiende eeuw bleef het feest veranderen. Rond Sint-Nicolaas waren er markten waar speelgoed, lekkernijen en andere geschenken werden verkocht. Tegelijkertijd werd het steeds meer een feest voor het gezin.
Cadeautjes en lekkernijen kregen thuis een vaste plaats. Ook het strooien met lekkers hoort al lang bij het feest. Zo werden vroeger bijvoorbeeld pepernoten gestrooid. Lees meer over de oorsprong van pepernoten.
Jan Schenkman en het moderne Sinterklaasfeest
Halverwege de negentiende eeuw verschijnt een naam die we in de geschiedenis van Sinterklaas niet kunnen overslaan: Jan Schenkman. De Amsterdamse onderwijzer publiceerde rond 1850 het prentenboek Sint Nicolaas en zijn knecht.
Bij Schenkman komt Sinterklaas met een stoomboot uit Spanje. Hij rijdt op een paard over de daken en cadeautjes komen via de schoorsteen naar binnen. Ook de helper van Sinterklaas kreeg in het boek een duidelijke plaats.
Schenkman heeft lang niet alles zelf bedacht. Verschillende gebruiken waren eeuwen ouder. Zijn boek bracht veel van die elementen wel bij elkaar en maakte het verhaal bekend bij een groot publiek.
De helper van Sinterklaas
Ook de helper naast Sinterklaas kent een lange geschiedenis. In verschillende Europese Nicolaastradities komen begeleiders voor, maar in Nederland kreeg de helper vooral vanaf de negentiende eeuw een vaste plaats.
Naam, kleding, uiterlijk en rol zijn in de loop van de tijd veranderd. Daar zit zoveel geschiedenis achter dat we er een aparte pagina voor hebben: de geschiedenis van Zwarte Piet.
Sinterklaas in de twintigste eeuw
In de twintigste eeuw werd Sinterklaas steeds nadrukkelijker een feest voor heel Nederland. Niet alleen thuis, maar ook op scholen, bij verenigingen, in winkels en op het werk werd Sinterklaas gevierd. Pakjesavond, surprises en gedichten werden voor veel gezinnen vaste onderdelen.
Ook de intocht werd groter. In Amsterdam vond in 1934 een grote georganiseerde intocht plaats. Later kwam de televisie erbij en konden kinderen in het hele land de aankomst van Sinterklaas volgen.
Vanaf de jaren vijftig kreeg televisie steeds meer invloed op het beeld van Sinterklaas. De landelijke intocht van Sinterklaas en andere televisieprogramma's zorgden ervoor dat kinderen door heel Nederland dezelfde Sint en dezelfde gebeurtenissen konden volgen.
Een traditie van meer dan zestien eeuwen
Wie de geschiedenis terugvolgt, ziet hoeveel verschillende tijden er in ons huidige Sinterklaasfeest bij elkaar komen. Nicolaas van Myra leefde in de vierde eeuw, sommige gebruiken stammen uit de middeleeuwen en andere onderdelen kwamen er pas in de negentiende of twintigste eeuw bij.
Het feest heeft dus nooit helemaal stilgestaan. Het veranderde mee met de mensen die het vierden. Maar de naam Nicolaas, 6 december, cadeaus voor kinderen en natuurlijk de goedheiligman zelf zijn al heel lang met elkaar verbonden.
Ook buiten Nederland bestaan nog allerlei tradities rond Sint-Nicolaas. Die hebben soms verrassend veel gemeen met ons feest en zijn soms juist heel anders. Bekijk daarvoor Sinterklaas in het buitenland.