Sint-Nicolaaskerken in Nederland
Verspreid over Nederland staan tientallen Sint-Nicolaaskerken: kerken, kapellen en basilieken die aan Sint-Nicolaas zijn of oorspronkelijk waren gewijd. Sommige Nicolaaskerken hebben middeleeuwse wortels, andere werden pas eeuwen later gebouwd. Samen laten ze zien hoe belangrijk de verering van Sint-Nicolaas in Nederland is geweest.
Dat juist Nicolaas zo vaak als patroonheilige van een kerk werd gekozen, is niet toevallig. Hij werd onder andere vereerd als beschermer van zeelieden, kooplieden, reizigers en kinderen. Vooral in oude handels- en havenplaatsen komen we zijn naam daarom regelmatig tegen. Op deze pagina bekijken we waarom er zoveel Sint-Nicolaaskerken zijn en enkele bekende voorbeelden in Nederland.
Waarom zijn zoveel kerken aan Sint-Nicolaas gewijd?
De verering van Sint-Nicolaas verspreidde zich tijdens de middeleeuwen over grote delen van Europa. Nicolaas van Myra werd een bijzonder populaire heilige en kreeg verschillende beschermende rollen toegeschreven.
Hij werd onder andere gezien als beschermheilige van zeelieden, kooplieden, reizigers en kinderen. Daardoor was hij een belangrijke patroonheilige voor gemeenschappen waarin handel en scheepvaart een grote rol speelden.
Een kerk die aan een heilige werd gewijd, plaatste zichzelf als het ware onder diens bescherming. Sint-Nicolaas werd daarom patroon van talrijke kerken en parochies. Dat gebeurde niet alleen in Nederland: Nicolaaskerken zijn in grote delen van Europa te vinden.
Meer over de periode waarin zijn verering sterk groeide lees je op Sinterklaas in de middeleeuwen.
Waarom staan veel Nicolaaskerken in handels- en havenplaatsen?
Opvallend is de sterke band tussen Sint-Nicolaas en plaatsen met een geschiedenis van handel en scheepvaart. Voor zeelieden was een reis over zee eeuwenlang gevaarlijk. Stormen, schipbreuk en andere gevaren waren een vast onderdeel van het bestaan.
Legendes waarin Sint-Nicolaas zeelieden tijdens een storm redde, maakten hem tot een geliefde patroonheilige van zeevarenden. Ook kooplieden en reizigers riepen zijn bescherming in. In haven- en handelssteden lag een kerkelijke toewijding aan Sint-Nicolaas daarom voor de hand.
Dat betekent overigens niet dat iedere Nicolaaskerk om precies dezelfde reden aan hem werd gewijd. Plaatselijke geschiedenis, bestaande parochies en regionale tradities speelden eveneens een rol.
Bekende Sint-Nicolaaskerken in Nederland
In Nederland zijn veel kerken naar Sint-Nicolaas genoemd of oorspronkelijk aan hem gewijd. Sommige dragen de naam nog altijd, terwijl andere na de Reformatie een andere naam of functie kregen. Hieronder staan enkele bekende voorbeelden.
1. Basiliek van de Heilige Nicolaas in Amsterdam
Een van de bekendste Nicolaaskerken staat tegenover het Centraal Station in Amsterdam. De Basiliek van de Heilige Nicolaas werd aan het einde van de negentiende eeuw gebouwd en is gewijd aan Sint-Nicolaas.
De locatie past goed bij de eeuwenoude band tussen Nicolaas en Amsterdam. De stad groeide uit tot een belangrijk centrum van handel en scheepvaart en Sint-Nicolaas geldt als beschermheilige van Amsterdam. Meer daarover lees je op Sinterklaas als beschermheilige van Amsterdam.
2. Grote of Sint-Nicolaaskerk in Elburg
De Grote of Sint-Nicolaaskerk vormt een belangrijk onderdeel van het historische stadsbeeld van Elburg. De kerk heeft middeleeuwse wortels en was oorspronkelijk aan Sint-Nicolaas gewijd.
Na de Reformatie werd de kerk protestants, maar de oude naam bleef aan het gebouw verbonden. Daarmee is de kerk een mooi voorbeeld van een middeleeuwse Nicolaastoewijding die nog altijd in de naam herkenbaar is.
3. Nicolaaskerk in Appingedam
Ook in Appingedam staat een historische Nicolaaskerk. De kerk, die ook bekendstaat als de Nicolaikerk, heeft een geschiedenis die teruggaat tot de middeleeuwen en werd in de loop van de eeuwen verschillende keren uitgebreid.
De oude handelsstad Appingedam past goed in het patroon dat we bij veel Nicolaaskerken zien: een plaats waar handel en verkeer belangrijk waren en waar Sint-Nicolaas een bekende beschermheilige was.
4. Sint-Nicolaaskerk in Purmerend
In Purmerend vinden we eveneens een kerk die de naam van Sint-Nicolaas draagt. De geschiedenis van de Nicolaasverering in de stad gaat verder terug dan het huidige kerkgebouw.
Het voorbeeld van Purmerend laat zien dat de naam Sint-Nicolaas ook na de middeleeuwen aan nieuwe kerkgebouwen verbonden bleef. De verering van de heilige verdween dus niet met het einde van de middeleeuwen.
5. Grote Kerk of Sint-Nicolaaskerk in Edam
De Grote Kerk van Edam was oorspronkelijk gewijd aan Sint-Nicolaas en wordt daarom ook Sint-Nicolaaskerk genoemd. De kerk is onder andere bekend vanwege haar grote glas-in-loodramen.
Ook Edam heeft een lange geschiedenis als handelsplaats. De oude toewijding aan de beschermheilige van onder andere zeelieden en kooplieden past daardoor goed bij de geschiedenis van de stad.
Sint-Nicolaaskerken na de Reformatie
De Reformatie veranderde vanaf de zestiende eeuw het kerkelijke landschap in Nederland. De protestantse kerken wezen de katholieke heiligenverering af en veel voormalige katholieke kerkgebouwen kwamen in protestantse handen.
Toch bleven oude namen vaak bestaan. Daardoor vinden we tegenwoordig ook protestantse kerken die nog altijd Nicolaaskerk of Sint-Nicolaaskerk worden genoemd, terwijl Sint-Nicolaas er niet meer als heilige wordt vereerd.
Naast deze oude kerken werden in latere eeuwen nieuwe rooms-katholieke kerken aan Sint-Nicolaas gewijd. De naam Sint-Nicolaaskerk kan in Nederland daarom zowel bij een eeuwenoud kerkgebouw als bij een veel jongere kerk horen.
Hoe herken je Sint-Nicolaas in een kerk?
In en rond Nicolaaskerken zijn soms afbeeldingen te vinden die verwijzen naar de heilige aan wie de kerk werd gewijd. Sint-Nicolaas is meestal herkenbaar aan zijn bisschoppelijke kleding, mijter en staf.
Ook zijn bekende legendes kunnen in kerkelijke kunst worden afgebeeld. Zo komen de drie kinderen in een vat voor als attribuut van Sint-Nicolaas en verwijzen afbeeldingen van schepen naar zijn rol als beschermheilige van zeelieden.
Wat hebben Sint-Nicolaaskerken met Sinterklaas te maken?
De Nicolaaskerken herinneren aan een veel oudere geschiedenis dan het huidige Nederlandse Sinterklaasfeest. Lang voordat kinderen hun schoen zetten of Sinterklaas met een stoomboot in Nederland arriveerde, werd Sint-Nicolaas al als christelijke heilige vereerd.
Zijn bisschoppelijke uiterlijk, vrijgevigheid en bijzondere band met kinderen bleven in latere eeuwen onderdeel van de beeldvorming rond Sinterklaas. De kerken die zijn naam dragen vormen daardoor een tastbare verbinding tussen de historische verering van Sint-Nicolaas en de figuur die we tegenwoordig als Sinterklaas kennen.
Wil je weten hoe die ontwikkeling precies verliep? Lees dan verder op de pagina Geschiedenis van Sinterklaas.
Nicolaaskerken als Nederlands erfgoed
Veel Sint-Nicolaaskerken zijn tegenwoordig niet alleen religieuze gebouwen, maar ook belangrijke monumenten. Ze vertellen iets over de geschiedenis van een stad of dorp, de ontwikkeling van de kerk en de beroepen en gemeenschappen die Sint-Nicolaas als hun beschermheilige beschouwden.
Juist daarom zijn Nicolaaskerken interessant binnen de geschiedenis van Sinterklaas. Ze laten zien dat de naam Nicolaas al eeuwen in Nederlandse steden en dorpen aanwezig was, lang voordat het moderne Sinterklaasfeest zijn huidige vorm kreeg.