Jan Schenkman
Jan Schenkman (1806-1863) was een Amsterdamse onderwijzer, dichter en schrijver die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Nederlandse Sinterklaasfeest. Vooral zijn prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht, dat rond 1850 verscheen, had veel invloed op de manier waarop Sinterklaas later in kinderboeken en verhalen werd voorgesteld.
Schenkman heeft het Sinterklaasfeest niet bedacht. Sint-Nicolaas werd al eeuwen gevierd en veel tradities bestonden al lang voor zijn tijd. Wel bracht hij bestaande en nieuwe elementen samen in een populair kinderboek. Vooral de komst uit Spanje en de aankomst per stoomboot raakten daardoor sterk verbonden met het Nederlandse Sinterklaasverhaal.
Wie was Jan Schenkman?
Jan Schenkman werd in 1806 geboren in Amsterdam. Hij werkte als onderwijzer en schreef daarnaast gedichten, verhalen en kinderboeken. In de negentiende eeuw werden kinderboeken steeds populairder en werden oude volksgebruiken vaker in verhalen en afbeeldingen vastgelegd.
Sinterklaas was in Schenkmans tijd al lang bekend. Kinderen kregen geschenken en lekkernijen, er werden Sinterklaasliedjes gezongen en Sint-Nicolaas werd traditioneel als bisschop afgebeeld. Hoe het feest precies werd gevierd, verschilde wel per streek en gezin.
Schenkman bedacht Sinterklaas dus niet zelf. Zijn betekenis ligt vooral in de invloed die zijn populaire prentenboek kreeg op het verhaal rond de Sint.
Sint Nikolaas en zijn knecht
Rond 1850 verscheen Schenkmans bekendste Sinterklaasboek: Sint Nikolaas en zijn knecht. Het was een geïllustreerd kinderboek over de reis, aankomst en belevenissen van Sinterklaas.
Het boek werd verschillende keren opnieuw uitgegeven. Bij nieuwe edities werden soms teksten en afbeeldingen aangepast. Doordat het boek zo populair was, maakten veel Nederlandse kinderen kennis met dezelfde herkenbare voorstelling van het Sinterklaasfeest.
De stoomboot van Sinterklaas
Een van de bekendste onderdelen uit Schenkmans boek is de aankomst van Sinterklaas per stoomboot. In het verhaal komt Sint-Nicolaas over het water naar Nederland. De stoomboot was rond 1850 nog een modern vervoermiddel en zal op veel kinderen indruk hebben gemaakt.
De boot groeide daarna uit tot een vast onderdeel van de Nederlandse Sinterklaastraditie. Ook tegenwoordig begint het Sinterklaasfeest voor veel kinderen met de aankomst van de stoomboot van Sinterklaas.
Sinterklaas en Spanje
Ook de band tussen Sinterklaas en Spanje werd door het boek van Schenkman veel bekender. De historische Nicolaas van Myra kwam niet uit Spanje. Hij leefde in het gebied dat tegenwoordig bij Turkije hoort.
Toch werd Spanje in de Nederlandse Sinterklaastraditie het land waar Sinterklaas vandaan komt en waar hij na het feest weer naartoe vertrekt. Schenkmans boek speelde een belangrijke rol bij het populair maken van dit verhaal.
Heeft Jan Schenkman het uiterlijk van Sinterklaas bedacht?
Nee. Het bekende uiterlijk van Sinterklaas als bisschop is veel ouder dan Jan Schenkman. Sint-Nicolaas werd al eeuwen afgebeeld met bisschoppelijke kleding, een mijter en een staf. Ook zijn lange baard is op oudere afbeeldingen al te zien.
Schenkman nam dus grotendeels een bestaand beeld van Sint-Nicolaas over. Zijn prentenboek zorgde er wel voor dat deze voorstelling bij veel meer kinderen bekend werd.
Jan Schenkman en de knecht van Sinterklaas
In Schenkmans boek verschijnt naast Sint-Nicolaas ook een knecht. In de eerste editie wordt deze helper nog niet Zwarte Piet genoemd. Later in de negentiende eeuw kreeg de helper van Sinterklaas steeds duidelijker een eigen naam, uiterlijk en rol.
Schenkmans boek vormt daarmee een belangrijk moment in de geschiedenis van de Nederlandse helperfiguur. Maar die ontwikkeling vond niet van de ene op de andere dag plaats. Ook in latere boeken, afbeeldingen en vieringen veranderde de voorstelling nog. Meer hierover lees je op de pagina over Zwarte Piet.
Wat heeft Jan Schenkman wel en niet bedacht?
Jan Schenkman wordt soms de bedenker van het moderne Sinterklaasfeest genoemd, maar dat gaat te ver. Veel onderdelen van het feest bestonden al veel langer. Sint-Nicolaas werd al sinds de middeleeuwen vereerd en kinderen kregen ook vóór Schenkmans tijd geschenken. Het schoen zetten en het uiterlijk van Sinterklaas als bisschop hebben eveneens een oudere geschiedenis.
Wat Schenkman vooral deed, was verschillende elementen samenbrengen in één herkenbaar Sinterklaasverhaal. Zijn boek maakte vooral de volgende onderdelen bekend bij een groot publiek:
- Sinterklaas komt vanuit Spanje naar Nederland;
- hij arriveert per stoomboot;
- hij wordt begeleid door een knecht;
- zijn reis en bezoek worden als één verhaal aan kinderen verteld;
- het boek hielp om dit beeld van Sinterklaas verder te verspreiden.
Schenkman was dus niet de bedenker van het Sinterklaasfeest, maar wel een belangrijke vormgever en popularisator van het Sinterklaasverhaal zoals dat in de negentiende eeuw bekend werd.
De invloed van Jan Schenkman op het moderne Sinterklaasfeest
De invloed van Sint Nikolaas en zijn knecht bleef niet beperkt tot het boek zelf. Onderdelen uit het verhaal kwamen later terug in andere kinderboeken, liedjes, afbeeldingen en openbare vieringen. Zo ontstond geleidelijk een Sinterklaasbeeld dat in heel Nederland herkenbaar werd.
Vooral de stoomboot en Spanje zijn daar goede voorbeelden van. Meer dan anderhalve eeuw later horen ze nog altijd bij het feest. Als Sinterklaas ieder jaar met de boot in Nederland aankomt, zien we daarin dus nog steeds iets terug van de invloed die Schenkman in de negentiende eeuw had.
Jan Schenkman in de geschiedenis van Sinterklaas
Jan Schenkman speelde een belangrijke rol in de lange geschiedenis van het Sinterklaasfeest. Al eeuwen vóór zijn geboorte werd Sint-Nicolaas vereerd en werden er Sinterklaastradities doorgegeven. Ook na zijn tijd bleef het feest veranderen, onder invloed van nieuwe kinderboeken, scholen, georganiseerde intochten, radio en televisie.
Wil je weten hoe het Sinterklaasfeest zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld? Lees dan verder op onze hoofdpagina over de geschiedenis van Sinterklaas, van Nicolaas van Myra tot het moderne kinderfeest.