Jan Schenkman en het Sinterklaasfeest
Jan Schenkman (1806-1863) was een Amsterdamse onderwijzer, dichter en schrijver die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Nederlandse Sinterklaasfeest. Vooral zijn prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht, dat rond 1850 verscheen, heeft grote invloed gehad op de manier waarop Sinterklaas daarna in kinderboeken en verhalen werd voorgesteld.
Schenkman heeft het Sinterklaasfeest niet bedacht. Sint-Nicolaas werd al eeuwen gevierd en veel tradities bestonden al lang voor zijn tijd. Wel bracht Schenkman verschillende bestaande en nieuwe elementen samen in een populair kinderboek. Vooral de komst uit Spanje en de aankomst per stoomboot werden daardoor sterk verbonden met het Nederlandse Sinterklaasverhaal.
Wie was Jan Schenkman?
Jan Schenkman werd in 1806 geboren in Amsterdam. Hij werkte als onderwijzer en schreef daarnaast gedichten, verhalen en boeken voor kinderen. Hij leefde in de negentiende eeuw, een periode waarin kinderboeken steeds belangrijker werden en waarin oude volksgebruiken vaker in boeken en afbeeldingen werden vastgelegd.
Sinterklaas was in Schenkmans tijd al lang bekend. Kinderen kregen geschenken en lekkernijen, er werden Sinterklaasliedjes gezongen en Sint-Nicolaas werd traditioneel als bisschop afgebeeld. De manier waarop het feest werd gevierd kon echter per streek en gezin verschillen.
De betekenis van Schenkman zit daarom niet in het bedenken van Sinterklaas zelf, maar vooral in de invloed die zijn populaire prentenboek kreeg op het verhaal rond de Sint.
Sint Nikolaas en zijn knecht
Rond 1850 verscheen Schenkmans bekendste Sinterklaasboek: Sint Nikolaas en zijn knecht. Het was een geïllustreerd kinderboek waarin de reis, aankomst en activiteiten van Sinterklaas werden beschreven.
Het boek werd meerdere malen opnieuw uitgegeven. Daarbij veranderden teksten en afbeeldingen in verschillende edities. Door de populariteit en verspreiding van het boek maakten veel Nederlandse kinderen kennis met een herkenbare voorstelling van het Sinterklaasfeest.
De stoomboot van Sinterklaas
Een van de bekendste elementen uit Schenkmans boek is de aankomst van Sinterklaas per stoomboot. In het boek komt Sint-Nicolaas over het water naar Nederland. De stoomboot was in het midden van de negentiende eeuw een modern vervoermiddel en moet op kinderen in die tijd veel indruk hebben gemaakt.
De boot groeide daarna uit tot een vast onderdeel van de Nederlandse Sinterklaastraditie. Ook tegenwoordig begint het Sinterklaasfeest voor veel kinderen met de aankomst van de stoomboot van Sinterklaas.
Sinterklaas en Spanje
Ook de verbinding tussen Sinterklaas en Spanje werd door het werk van Schenkman sterk verspreid. De historische Nicolaas van Myra kwam niet uit Spanje: hij leefde in het gebied dat tegenwoordig bij Turkije hoort.
Toch werd Spanje in de Nederlandse Sinterklaastraditie de plaats waar Sinterklaas vandaan komt en waar hij na het feest weer naartoe vertrekt. Schenkmans boek heeft een belangrijke rol gespeeld bij het populair maken van deze voorstelling.
Heeft Jan Schenkman het uiterlijk van Sinterklaas bedacht?
Nee. Het bekende uiterlijk van Sinterklaas als bisschop is veel ouder dan Jan Schenkman. Sint-Nicolaas werd al eeuwen afgebeeld met bisschoppelijke kleding en attributen zoals een mijter en staf. Ook zijn lange baard komt al voor op oudere afbeeldingen.
Schenkman gebruikte dus een beeld van Sint-Nicolaas dat grotendeels al bestond. Zijn prentenboek hielp wel om deze voorstelling bij een groot publiek van kinderen verder bekend te maken.
Jan Schenkman en de knecht van Sinterklaas
Veel aandacht gaat uit naar de knecht die in Schenkmans boek naast Sint-Nicolaas verschijnt. In de eerste editie wordt deze helper nog niet aangeduid met de naam Zwarte Piet. In latere negentiende-eeuwse ontwikkelingen kreeg de helper van Sinterklaas steeds duidelijker een eigen naam, uiterlijk en rol.
Schenkmans boek is daarmee een belangrijk moment in de geschiedenis van de Nederlandse helperfiguur, maar ook deze ontwikkeling vond niet in een keer plaats. De voorstelling veranderde in latere boeken, afbeeldingen en vieringen verder. Meer over dit onderwerp lees je op de pagina over Zwarte Piet.
Wat heeft Jan Schenkman wel en niet bedacht?
Jan Schenkman wordt soms voorgesteld als de bedenker van het moderne Sinterklaasfeest. Dat gaat te ver. Veel belangrijke onderdelen van het feest zijn aantoonbaar ouder. Sint-Nicolaas werd al sinds de middeleeuwen vereerd, kinderen kregen al veel eerder geschenken en ook het schoen zetten en de bisschoppelijke voorstelling van de Sint hebben oudere wortels.
Zijn invloed ligt vooral in het samenbrengen en verspreiden van een herkenbaar negentiende-eeuws Sinterklaasverhaal. Daarbij zijn vooral deze elementen belangrijk:
- Sinterklaas komt vanuit Spanje naar Nederland;
- hij arriveert per stoomboot;
- hij wordt begeleid door een knecht;
- zijn reis en bezoek worden als een samenhangend verhaal voor kinderen verteld;
- het boek hielp deze voorstelling onder een groot publiek te verspreiden.
Daarom kunnen we Schenkman beter zien als een belangrijke vormgever en popularisator van het negentiende-eeuwse Sinterklaasverhaal dan als de bedenker van het feest.
De invloed van Jan Schenkman op het moderne Sinterklaasfeest
De invloed van Sint Nikolaas en zijn knecht bleef niet beperkt tot het boek zelf. Elementen uit het verhaal verschenen later opnieuw in kinderboeken, liedjes, afbeeldingen en openbare vieringen. Zo ontstond geleidelijk een steeds herkenbaarder nationaal beeld van Sinterklaas.
Vooral de stoomboot en Spanje zijn daar duidelijke voorbeelden van. Meer dan anderhalve eeuw later behoren ze nog altijd tot de bekendste onderdelen van het feest. Wanneer Sinterklaas ieder jaar met de boot in Nederland aankomt, is daarin dus nog steeds de invloed van de negentiende-eeuwse beeldvorming rond Schenkman terug te zien.
Jan Schenkman in de geschiedenis van Sinterklaas
Jan Schenkman vormt een belangrijk hoofdstuk in een geschiedenis die veel langer is dan zijn eigen leven. Voor Schenkman waren er al eeuwen van Nicolaasverering en Sinterklaastradities. Na hem veranderde het feest opnieuw, onder invloed van nieuwe kinderboeken, scholen, georganiseerde intochten, radio en televisie.
Wil je die volledige ontwikkeling volgen, van Nicolaas van Myra en de middeleeuwen tot Jan Schenkman en het moderne kinderfeest? Lees dan verder op onze hoofdpagina over de geschiedenis van Sinterklaas.