Geschiedenis van het schoen zetten
Een schoen neerzetten, een Sinterklaasliedje zingen en de volgende ochtend kijken of Sinterklaas iets heeft achtergelaten: het schoen zetten hoort al generaties bij het Sinterklaasfeest. Maar waar komt het schoen zetten eigenlijk vandaan? De geschiedenis van deze traditie gaat vele eeuwen terug.
Al uit de vijftiende en zestiende eeuw zijn in de Nederlanden vermeldingen bekend waarin schoenen, Sint-Nicolaas en het geven van geschenken met elkaar verbonden worden. Het huidige gebruik ontstond echter niet op één moment. Door de eeuwen heen ontwikkelde het schoen zetten zich tot het huiselijke kinderfeest dat we nu kennen.
Waar komt het schoen zetten vandaan?
De precieze oorsprong van het schoen zetten is niet met één gebeurtenis aan te wijzen. Wel weten we dat er in de late middeleeuwen al gebruiken bestonden waarbij schoenen rond het feest van Sint-Nicolaas een rol speelden.
Een vaak genoemde vroege vermelding komt uit Utrecht in de vijftiende eeuw. Daar zijn aanwijzingen voor een gebruik waarbij rond Sint-Nicolaas schoenen in verband werden gebracht met giften voor arme mensen. Zulke bronnen zijn interessant omdat ze laten zien dat de combinatie van Sint-Nicolaas, schoenen en geven al eeuwenoud is.
We moeten daarbij wel voorzichtig zijn met het rechtstreeks gelijkstellen van deze oude gebruiken aan het schoen zetten van nu. Het huidige kinderfeest, waarbij een kind thuis een schoen neerzet en de volgende ochtend een cadeautje of lekkernij vindt, heeft zich in de eeuwen daarna verder ontwikkeld.
Waarom werden schoenen met Sint-Nicolaas verbonden?
Dat juist Sint-Nicolaas met geven werd verbonden, past bij de legendes rond deze heilige. Nicolaas stond bekend om zijn vrijgevigheid en hulp aan mensen die het moeilijk hadden.
Een van zijn bekendste legendes vertelt hoe hij in het geheim goud schonk aan drie arme meisjes. De heimelijke gift werd een belangrijk onderdeel van de beeldvorming rond Sint-Nicolaas: iemand die geeft zonder daarvoor zelf in de belangstelling te willen staan.
Daarnaast werd Sint-Nicolaas in de middeleeuwen sterk met kinderen verbonden. Meer over die periode lees je op Sinterklaas in de middeleeuwen en over zijn verschillende rollen op Sint-Nicolaas als beschermheilige.
Wanneer gingen kinderen hun schoen zetten?
Uit latere bronnen blijkt steeds duidelijker dat kinderen rond Sint-Nicolaas hun schoen zetten in de verwachting daarin iets te vinden. Het gebruik raakte daarmee steeds meer verbonden met het kinderfeest.
Een bekende bron uit de zeventiende eeuw is het schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen. Op het schilderij zien we een gezin tijdens de viering van Sint-Nicolaas. Een meisje heeft geschenken gekregen, terwijl een ander kind duidelijk minder gelukkig is. Het werk laat zien dat het geven van cadeaus aan kinderen in de zeventiende eeuw al stevig bij het Sint-Nicolaasfeest hoorde.
Ook andere historische bronnen uit deze periode laten zien dat schoenen, geschenken en kinderen steeds duidelijker met de viering verbonden raakten. Het schoen zetten ontwikkelde zich zo geleidelijk van oudere Sint-Nicolaasgebruiken tot een herkenbare traditie binnen het gezin.
Van Sint-Nicolaasfeest naar huiselijke traditie
In de loop van de tijd werd het Sinterklaasfeest steeds meer een feest dat thuis met het gezin werd gevierd. Daarmee kreeg ook het schoen zetten zijn vertrouwde plaats in de huiselijke omgeving.
Kinderen zetten een schoen neer en hoopten dat Sint-Nicolaas tijdens de nacht iets zou achterlaten. Dat kon lekkers zijn, maar ook een klein geschenk. De verrassing in de ochtend werd een belangrijk onderdeel van het ritueel.
Het idee van de onzichtbare gever sloot goed aan bij de oude Nicolaaslegendes. Sinterklaas kwam wanneer de kinderen hem niet zagen en liet zijn geschenk achter zonder zelf aanwezig te zijn.
Waarom zetten we de schoen bij de haard of schoorsteen?
Veel Nederlanders kennen het beeld van een schoen bij de open haard of kachel. De schoorsteen kreeg een belangrijke plaats in de latere Sinterklaastraditie, omdat Sinterklaas en zijn helper volgens het verhaal via het dak en de schoorsteen de huizen konden bereiken.
Daardoor was de haard een logische plek om de schoen neer te zetten. In woningen zonder open haard verschoof de schoen later naar de kachel, verwarming, deur of een andere geschikte plaats in huis.
De plek veranderde, maar het belangrijkste onderdeel van het gebruik bleef hetzelfde: de schoen wordt 's avonds neergezet en de volgende ochtend wacht er mogelijk een verrassing.
Waarom doen kinderen een wortel in hun schoen?
Bij het schoen zetten wordt vaak een wortel, wat hooi of vroeger bijvoorbeeld haver in de schoen gelegd voor het paard van Sinterklaas. Het kind geeft daarmee zelf ook iets voordat het een cadeautje ontvangt.
Dat maakt het schoen zetten tot een soort uitwisseling. Het paard krijgt iets te eten en Sinterklaas laat als dank iets achter. Tekeningen en verlanglijstjes kregen eveneens een plaats in het ritueel.
Ook het zingen van Sinterklaasliedjes hoort al lange tijd bij het schoen zetten. Het liedje laat als het ware weten dat de schoen klaarstaat.
De schoen als beloning voor goed gedrag
Aan het Sinterklaasfeest zat lange tijd ook een opvoedkundig element. Kinderen kregen te horen dat Sinterklaas wist wie braaf was geweest en wie niet. Een gevuld schoentje kon daardoor worden voorgesteld als beloning voor goed gedrag.
Daar stond vroeger de mogelijkheid van straf tegenover. De roe en waarschuwingen over stoute kinderen maakten lange tijd deel uit van de traditionele beeldvorming rond Sinterklaas. In het huidige feest ligt de nadruk veel sterker op plezier, spanning en verrassing.
Schoen zetten in de twintigste eeuw
In de twintigste eeuw werd het schoen zetten een vertrouwd onderdeel van de Nederlandse Sinterklaastijd. Veel kinderen zetten hun schoen bij de kachel of schoorsteen, zongen een liedje en legden iets neer voor het paard.
Wat er de volgende ochtend in de schoen zat, verschilde per gezin en periode. Dat kon snoepgoed, fruit of een klein cadeautje zijn. Het grote moment met meer cadeaus bleef meestal bewaard voor pakjesavond.
Ook scholen en andere instellingen gingen het schoen zetten gebruiken als gezamenlijk Sinterklaasritueel. Daarmee werd de traditie niet alleen thuis, maar ook daarbuiten zichtbaar.
Schoen zetten in andere landen
Het neerzetten van schoenen rond het feest van Sint-Nicolaas is niet uitsluitend Nederlands. Ook in België, Duitsland en verschillende andere Europese gebieden bestaan gebruiken waarbij kinderen rond 5 en 6 december schoenen of laarzen neerzetten en daarin lekkernijen of kleine geschenken ontvangen.
De precieze uitvoering verschilt per land en streek. In Duitsland speelt Nikolaustag op 6 december bijvoorbeeld een belangrijke rol. Kinderen kunnen aan de vooravond schoenen of laarzen klaarzetten die vervolgens met lekkernijen worden gevuld.
Dat soort verwante gebruiken laat zien hoe breed de verering van Sint-Nicolaas zich in Europa heeft verspreid.
Waarom zetten we tegenwoordig nog steeds onze schoen?
Het schoen zetten is blijven bestaan omdat het een eenvoudig maar spannend onderdeel van het Sinterklaasfeest is. Het ritueel begint al voordat er iets in de schoen ligt: een plek uitzoeken, een wortel neerleggen, een tekening maken en een liedje zingen.
Daarna volgt het wachten. Juist de combinatie van geven, verwachten en de verrassing de volgende ochtend maakt de traditie voor kinderen bijzonder.
De omgeving veranderde van haard en kachel naar centrale verwarming en moderne woningen, maar het principe bleef vrijwel hetzelfde: 's avonds wordt de schoen klaargezet en 's morgens wordt gekeken of Sinterklaas is geweest.
Van oude Sint-Nicolaasgebruiken tot de schoen van nu
De geschiedenis van het schoen zetten is dus geen verhaal met één duidelijk beginpunt. In de late middeleeuwen vinden we al aanwijzingen voor gebruiken waarin Sint-Nicolaas, schoenen en giften samenkomen. In latere eeuwen werd het steeds duidelijker een traditie voor kinderen en kreeg het schoen zetten een vaste plaats in het gezin.
Daarmee draagt een eenvoudige kinderschoen een verrassend lange geschiedenis met zich mee. Het gebruik veranderde door de eeuwen heen, maar de gedachte achter het feest bleef herkenbaar: iets geven, iets verwachten en verrast worden door Sint-Nicolaas.
Wil je weten hoe deze traditie past binnen de ontwikkeling van het hele feest? Lees dan verder over de geschiedenis van Sinterklaas. Wil je juist weten hoe je tegenwoordig de schoen zet en wat je erin kunt doen? Bekijk dan Schoen zetten voor Sinterklaas.