Geschiedenis van het schoen zetten
Een schoen bij de haard, een wortel voor het paard en natuurlijk nog even een Sinterklaasliedje zingen voordat je naar bed gaat. Voor veel kinderen hoort het schoen zetten net zo bij het Sinterklaasfeest als pakjesavond. Maar waar komt deze traditie eigenlijk vandaan? En zetten kinderen vroeger ook al hun schoen?
De geschiedenis van het schoen zetten gaat vele eeuwen terug. Al in de late middeleeuwen komen we gebruiken tegen waarbij schoenen, geschenken en Sint-Nicolaas een rol speelden. Toch zag het feest er toen heel anders uit dan tegenwoordig. Het schoentje bij de schoorsteen, met daarin de volgende ochtend iets lekkers of een klein cadeautje, ontstond geleidelijk.
Waar komt het schoen zetten vandaan?
Wie precies als eerste op het idee kwam om een schoen neer te zetten voor Sint-Nicolaas, weten we niet. Wel zijn er oude vermeldingen die laten zien dat schoenen al eeuwen geleden een rol speelden bij het feest van deze heilige.
Een vaak aangehaald voorbeeld komt uit Utrecht, waar in de vijftiende eeuw een gebruik zou hebben bestaan waarbij schoenen rond het Sint-Nicolaasfeest werden gebruikt voor giften aan arme mensen. Daarmee komen drie onderdelen samen die we ook nu nog herkennen: schoenen, geschenken en Sint-Nicolaas.
Dat betekent overigens niet dat kinderen in die tijd al op dezelfde manier hun schoen zetten als tegenwoordig. De oude gebruiken veranderden door de eeuwen heen en kregen steeds meer het karakter van een kinderfeest.
Waarom gaf Sint-Nicolaas geschenken?
Om te begrijpen waarom kinderen hun schoen zetten, moeten we eigenlijk nog verder terug in de tijd. Naar Nicolaas van Myra, de bisschop die in de vierde eeuw leefde en later bekend werd als Sint-Nicolaas.
Over hem zijn verschillende verhalen en legendes bewaard gebleven. Een van de bekendste vertelt hoe Nicolaas drie arme meisjes hielp door hun in het geheim goud te schenken. Hun vader had niet genoeg geld om voor hun toekomst te zorgen. Nicolaas wilde helpen, maar hoefde daar zelf geen erkenning voor.
Of het verhaal werkelijk zo is gebeurd, weten we niet. Het is een legende, maar wel een die veel zegt over het beeld dat mensen van Sint-Nicolaas kregen. Hij werd gezien als iemand die anderen hielp en geschenken gaf zonder daarvoor iets terug te verwachten.
In de middeleeuwen werd Sint-Nicolaas bovendien vereerd als beschermheilige van onder anderen kinderen. Daarmee ontstond een band tussen de heilige en het geven van geschenken aan kinderen. Meer hierover lees je bij Sinterklaas in de middeleeuwen en Sint-Nicolaas als beschermheilige.
Wanneer begonnen kinderen hun schoen te zetten?
Het is lastig om precies vast te stellen wanneer kinderen voor het eerst thuis hun schoen neerzetten. Wat we wel weten, is dat het geven van geschenken aan kinderen al eeuwenlang bij het Sint-Nicolaasfeest hoort.
Een mooi voorbeeld daarvan vinden we op het schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen uit de zeventiende eeuw. Daarop zien we een gezin dat het feest viert. Een meisje is zichtbaar blij met haar geschenken, terwijl een ander kind minder gelukkig lijkt met wat het heeft gekregen.
Het schilderij geeft ons een aardig kijkje in de manier waarop gezinnen het feest destijds vierden. Het bewijst niet dat kinderen toen al precies zoals nu hun schoen zetten, maar laat wel zien dat het geven van cadeaus een belangrijk onderdeel van de viering was.
In de eeuwen daarna groeide het Sinterklaasfeest steeds meer uit tot een feest dat thuis met het gezin werd gevierd. Het schoen zetten kreeg daarin een vaste plaats. Kinderen legden iets klaar voor Sint-Nicolaas en hoopten dat er de volgende ochtend een verrassing op hen wachtte.
Waarom zetten we onze schoen bij de schoorsteen?
Vroeger stond in veel huizen een open haard of kachel. Dat was niet alleen een plek waar het gezin zich warmde, maar ook de plek waar kinderen hun schoen neerzetten.
Volgens het bekende Sinterklaasverhaal kwamen Sinterklaas en zijn helper 's nachts over de daken. Via de schoorsteen konden ze de huizen bereiken en iets in de schoenen achterlaten. Zo werd de haard een vertrouwde plek voor het schoen zetten.
Toen de open haard uit steeds meer woningen verdween, verhuisde de schoen gewoon mee. Eerst naar de kachel, later naar de centrale verwarming of de voordeur. Tegenwoordig zetten kinderen hun schoen waar ze maar willen, al blijft het beeld van een schoentje bij de schoorsteen onlosmakelijk verbonden met het Sinterklaasfeest.
Waarom een wortel voor het paard?
Bij het schoen zetten hoort natuurlijk ook iets voor het paard van Sinterklaas. Een wortel is tegenwoordig heel gebruikelijk, maar vroeger werd er ook wel hooi of haver klaargelegd.
Dat is eigenlijk een aardig onderdeel van de traditie. Kinderen krijgen niet alleen iets, maar geven zelf ook wat. Het paard moet immers heel wat daken af en kan onderweg best iets te eten gebruiken.
Naast de wortel kwamen er ook tekeningen, briefjes en verlanglijstjes in de schoen terecht. En wie helemaal volgens de traditie te werk ging, zong natuurlijk nog even een liedje.
Vooral Sinterklaas kapoentje past daar goed bij. In dat liedje wordt Sinterklaas immers rechtstreeks gevraagd om iets in het schoentje te doen. Op onze pagina met Sinterklaasliedjes vind je nog veel meer bekende liedjes.
Vroeger kreeg niet ieder kind zomaar iets
Het Sinterklaasfeest was vroeger niet alleen een gezellig kinderfeest. Er zat ook een opvoedkundige kant aan. Kinderen kregen te horen dat Sinterklaas wist wie braaf was geweest en wie niet.
Een gevuld schoentje kon daarom worden gezien als een beloning voor goed gedrag. Kinderen die stout waren geweest, moesten er volgens de verhalen rekening mee houden dat ze niets kregen of zelfs gestraft werden.
Ook de roe hoorde lange tijd bij het traditionele beeld van Sinterklaas en zijn helper. Tegenwoordig is dat voor de meeste gezinnen gelukkig heel anders. Het schoen zetten draait vooral om plezier, verwachting en de verrassing die de volgende ochtend wacht.
Schoen zetten in de twintigste eeuw
Voor veel Nederlanders roept het schoen zetten herinneringen op aan vroeger. Aan een schoentje bij de kolenkachel, een liedje zingen en de volgende ochtend snel naar beneden om te kijken of Sinterklaas was geweest.
Wat kinderen in hun schoen vonden, verschilde natuurlijk per gezin. Soms was het een mandarijn, een handje pepernoten of wat ander snoepgoed. Een klein cadeautje kwam ook voor, maar de grotere geschenken werden meestal bewaard voor pakjesavond.
In de loop van de twintigste eeuw veranderde er heel wat in de Nederlandse huiskamers. De kolenkachel verdween, huizen kregen centrale verwarming en ook de inhoud van de schoen veranderde. Toch bleef het gebruik zelf opvallend herkenbaar.
Ook op scholen en later op kinderdagverblijven werd het schoen zetten een vertrouwd onderdeel van de Sinterklaastijd. De schoenen stonden dan netjes op een rij en de volgende dag konden de kinderen samen ontdekken wat Sinterklaas had achtergelaten.
Ook in andere landen zetten kinderen hun schoen
Het schoen zetten is niet alleen een Nederlandse traditie. Ook in België, Duitsland en verschillende andere Europese landen kennen kinderen gebruiken waarbij ze rond het feest van Sint-Nicolaas hun schoenen of laarzen klaarzetten.
In Duitsland wordt op 6 december Nikolaustag gevierd. Veel kinderen zetten de avond ervoor hun schoenen of laarzen bij de deur. De volgende ochtend vinden ze daarin bijvoorbeeld noten, fruit, snoepgoed of een klein geschenk.
De gewoonten verschillen van land tot land, maar de overeenkomst is duidelijk. Ook daar draait het om de verwachting dat Sint-Nicolaas iets heeft achtergelaten.
Een oude traditie die nog altijd springlevend is
Het is bijzonder dat het schoen zetten na zoveel eeuwen nog steeds bestaat. De wereld is veranderd, de open haard heeft plaatsgemaakt voor de verwarming en in de schoen ligt tegenwoordig misschien iets anders dan vroeger. Maar voor kinderen is de spanning nog altijd hetzelfde.
Zou Sinterklaas vannacht komen? Heeft het paard de wortel opgegeten? En ligt er morgenochtend iets in mijn schoen?
Juist die kleine momenten maken het schoen zetten zo'n geliefd onderdeel van het Sinterklaasfeest. Een traditie die van generatie op generatie wordt doorgegeven en waarvan de geschiedenis veel verder teruggaat dan de meeste kinderen zullen vermoeden.
Veelgestelde vragen over de geschiedenis van het schoen zetten
Hoe oud is de traditie van het schoen zetten?
De geschiedenis gaat meerdere eeuwen terug. Al in de late middeleeuwen zijn er aanwijzingen voor gebruiken waarbij schoenen een rol speelden rond het feest van Sint-Nicolaas. Het schoen zetten zoals we dat nu kennen, ontwikkelde zich in de eeuwen daarna.
Waar werd voor het eerst een schoen gezet?
Dat weten we niet precies. Utrecht wordt vaak genoemd vanwege een vroege vermelding uit de vijftiende eeuw. Dat betekent echter niet dat de traditie daar ook daadwerkelijk is ontstaan.
Waarom zetten kinderen vroeger hun schoen bij de haard?
Volgens het Sinterklaasverhaal kwamen Sinterklaas en zijn helper via het dak en de schoorsteen naar binnen. Daarom was de open haard een vertrouwde plek om de schoen neer te zetten.
Wat kregen kinderen vroeger in hun schoen?
Dat verschilde per gezin en periode. Fruit, noten, snoepgoed en kleine cadeautjes kwamen voor. De grotere geschenken werden vaak bewaard voor pakjesavond.
Bestaat het schoen zetten alleen in Nederland?
Nee, ook in andere Europese landen bestaan vergelijkbare tradities. Vooral in België en Duitsland is het gebruik om rond het Sint-Nicolaasfeest schoenen of laarzen klaar te zetten nog altijd bekend.
Wil je meer weten over de ontwikkeling van het Sinterklaasfeest? Lees dan verder over de geschiedenis van Sinterklaas. Ben je juist benieuwd hoe kinderen tegenwoordig hun schoen zetten, wanneer dat mag en wat er allemaal bij hoort? Bekijk dan onze uitgebreide pagina over schoen zetten voor Sinterklaas.