Sinterklaas in de middeleeuwen
Sinterklaas in de middeleeuwen zag er heel anders uit dan het kinderfeest dat we tegenwoordig kennen. Sint-Nicolaas werd in deze periode vooral vereerd als christelijke heilige en beschermheilige. Zijn naamdag op 6 december kreeg in grote delen van Europa een belangrijke plaats in het kerkelijke en maatschappelijke leven.
Juist tijdens de middeleeuwen groeide de verering van Sint-Nicolaas sterk en ontstonden gebruiken rond kinderen, scholieren, liefdadigheid en het geven van kleine geschenken. Sommige daarvan zijn voorlopers van tradities die we later terugzien in het Nederlandse Sinterklaasfeest. Deze pagina is een verdieping op de bredere geschiedenis van Sinterklaas.
Wie was Sint-Nicolaas voor mensen in de middeleeuwen?
Nicolaas was een bisschop die in de vierde eeuw leefde in Myra, in het gebied dat tegenwoordig bij Turkije hoort. In de middeleeuwen lag zijn leven al eeuwen in het verleden. Mensen kenden hem daarom vooral uit verhalen, kerkelijke overleveringen en legendes over zijn goede daden en wonderen.
Daarin kwam Sint-Nicolaas naar voren als een vrijgevige en rechtvaardige heilige die mensen in nood hielp. Hij werd in verband gebracht met kinderen, scholieren, zeelieden, kooplieden en reizigers. Juist doordat zoveel groepen hem als beschermheilige beschouwden, werd zijn verering in Europa bijzonder populair.
Meer over deze rol lees je op de pagina Sinterklaas als beschermheilige.
De verspreiding van Sint-Nicolaas door Europa
De verering van Sint-Nicolaas verspreidde zich gedurende de middeleeuwen over grote delen van Europa. Een belangrijk moment was de overbrenging van relieken die aan Nicolaas werden toegeschreven naar Bari in 1087. Deze Italiaanse stad groeide daarna uit tot een belangrijk centrum van de Nicolaasverering en trok pelgrims uit verschillende landen.
Kerken, kapellen en altaren werden aan Sint-Nicolaas gewijd en verhalen over zijn leven en wonderen werden verder verspreid. Ook handelsroutes en havensteden speelden daarbij een rol. Nicolaas was immers beschermheilige van onder andere zeelieden en kooplieden.
6 december: de naamdag van Sint-Nicolaas
De feestdag van Sint-Nicolaas viel op 6 december. Op en rond deze dag werd de heilige in kerken herdacht. Verhalen over zijn goede daden en wonderen droegen bij aan zijn populariteit en aan het beeld van Nicolaas als voorbeeld van vrijgevigheid en barmhartigheid.
Voor kinderen en scholieren kreeg de feestdag op verschillende plaatsen een bijzondere betekenis. Zij konden betrokken worden bij vieringen of ontvingen eten, kleine geschenken of andere giften. Daarmee werd de band tussen Sint-Nicolaas en kinderen in de middeleeuwen steeds sterker.
Sint-Nicolaas als beschermheilige van kinderen en scholieren
De bijzondere band met kinderen werd versterkt door verschillende legendes. Een bekend middeleeuws verhaal vertelt bijvoorbeeld hoe Sint-Nicolaas drie kinderen weer tot leven zou hebben gewekt. Zulke verhalen maakten hem tot een belangrijke beschermheilige van kinderen en scholieren.
In scholen en kerkelijke instellingen ontstonden rond zijn feestdag gebruiken waarbij kinderen een opvallende rol kregen. Een bekend voorbeeld is het gebruik van de kinderbisschop. Daarbij werd een jongen uit een klooster- of kathedraalschool tijdelijk als bisschop gekozen en kreeg hij tijdens de feestperiode een ceremoniële rol.
Deze gebruiken verschilden per streek en periode, maar laten zien hoe sterk Sint-Nicolaas in de middeleeuwen met kinderen en scholieren verbonden raakte.
Geschenken en liefdadigheid rond Sint-Nicolaas
Ook geven hoorde bij de middeleeuwse Nicolaastraditie. Dat sloot aan bij de legendes waarin Sint-Nicolaas mensen in het geheim hielp en bij de christelijke betekenis van liefdadigheid. Rond zijn feestdag konden armen, kinderen en scholieren eten, geld of andere kleine giften ontvangen.
Het ging daarbij nog niet om pakjesavond zoals we die tegenwoordig kennen. De middeleeuwse gebruiken hadden vaak een religieuze of liefdadige achtergrond. Toch zien we hier al een belangrijk element ontstaan dat eeuwen later nog altijd centraal staat in het Sinterklaasfeest: iets geven aan een ander.
De middeleeuwse wortels van het schoen zetten
Ook het schoen zetten wordt vaak in verband gebracht met oude gebruiken rond Sint-Nicolaas. Uit latere bronnen kennen we voorbeelden waarbij schoenen werden gebruikt om giften of lekkernijen voor kinderen in te verzamelen. Daarnaast past het gebruik bij de bekende Nicolaaslegende waarin in het geheim geld aan drie arme meisjes werd geschonken.
De precieze oorsprong van het huidige schoen zetten is moeilijk aan een enkel middeleeuws gebruik te koppelen. Wel is duidelijk dat het geven van kleine geschenken aan kinderen rond Sint-Nicolaas al een lange geschiedenis heeft. Meer over de ontwikkeling van deze traditie lees je op de geschiedenis van het schoen zetten.
Sint-Nicolaas in de middeleeuwse Nederlanden
Ook in de Nederlanden was Sint-Nicolaas tijdens de middeleeuwen een geliefde heilige. Vooral in handels- en havensteden paste zijn rol als beschermheilige van zeelieden en kooplieden goed bij het dagelijks leven. Kerken, kapellen en altaren werden aan hem gewijd.
De grote populariteit van Nicolaas is nog altijd zichtbaar in de vele kerken die zijn naam dragen. Ook in Nederlandse steden vinden we oude Nicolaaskerken. Meer daarover lees je op de pagina over Nicolaaskerken in Nederland.
Op afbeeldingen uit deze periode is Sint-Nicolaas herkenbaar als bisschop. Hij wordt onder andere afgebeeld met een mijter en bisschopsstaf. Deze kerkelijke oorsprong is nog altijd duidelijk zichtbaar in het uiterlijk van de huidige Sinterklaas.
Sinterklaasmarkten en volksgebruiken
Naarmate de verering van Sint-Nicolaas zich ontwikkelde, ontstonden rond zijn feestdag ook gebruiken buiten de kerk. In steden konden markten worden gehouden waar mensen voedsel, lekkernijen en kleine geschenken kochten. Religieuze herdenking en volksvermaak kwamen zo steeds dichter bij elkaar te liggen.
De precieze invulling verschilde van plaats tot plaats. Er bestond in de middeleeuwen dus niet een Sinterklaasfeest dat overal op dezelfde manier werd gevierd. Juist de combinatie van plaatselijke gebruiken, kerkelijke tradities en de grote populariteit van Sint-Nicolaas zorgde ervoor dat verschillende gewoonten konden ontstaan en blijven voortbestaan.
Het einde van de middeleeuwen
Toen de middeleeuwen ten einde liepen, was Sint-Nicolaas in grote delen van Europa al eeuwenlang een bekende heilige. Zijn naamdag, zijn band met kinderen en zijn reputatie als vrijgevige beschermer waren stevig in de cultuur verankerd.
In de zestiende eeuw veranderde de positie van de heiligenverering door de Reformatie. In protestantse gebieden kwamen kerkelijke vieringen rond Sint-Nicolaas onder druk te staan. Toch verdwenen veel populaire gebruiken niet. Hoe het feest daarna bleef bestaan en uiteindelijk veranderde in het Nederlandse kinderfeest lees je verder op de pagina over de geschiedenis van Sinterklaas.
Waarom zijn de middeleeuwen belangrijk voor Sinterklaas?
De middeleeuwen vormen een belangrijke schakel tussen de historische Nicolaas van Myra en het veel latere Nederlandse Sinterklaasfeest. In deze eeuwen verspreidde zijn verering zich over Europa, werd 6 december een belangrijke feestdag en kreeg Sint-Nicolaas een sterke band met kinderen, scholieren, zeelieden en liefdadigheid.
Het huidige Sinterklaasfeest bestond toen nog niet. Wel ontstond in de middeleeuwen een voedingsbodem voor verschillende elementen die later onderdeel van de traditie werden. Daarom zijn de middeleeuwen onmisbaar om te begrijpen hoe de verering van een vroegchristelijke bisschop uiteindelijk kon uitgroeien tot het Sinterklaasfeest.
Verder lezen over de geschiedenis van Sinterklaas
Deze pagina behandelt specifiek de middeleeuwse periode. Wil je het hele verhaal volgen, van Nicolaas van Myra via de Reformatie en Jan Schenkman tot het moderne kinderfeest? Lees dan verder op de pagina Geschiedenis van Sinterklaas.