Sinterklaas in de middeleeuwen
Sinterklaas in de middeleeuwen zag er heel anders uit dan het kinderfeest dat we tegenwoordig kennen. Sint-Nicolaas werd toen vooral vereerd als christelijke heilige en beschermheilige. Zijn naamdag op 6 december was in grote delen van Europa een belangrijke dag in het kerkelijke en dagelijkse leven.
In de middeleeuwen werd Sint-Nicolaas steeds populairder. Er ontstonden gebruiken rond kinderen, scholieren, liefdadigheid en het geven van kleine geschenken. Sommige daarvan herkennen we nog in het Sinterklaasfeest van nu. Deze pagina gaat dieper in op deze periode. Het volledige verhaal lees je op onze pagina over de geschiedenis van Sinterklaas.
Wie was Sint-Nicolaas voor mensen in de middeleeuwen?
Nicolaas was een bisschop die in de vierde eeuw leefde in Myra, in het gebied dat tegenwoordig bij Turkije hoort. In de middeleeuwen was dat al eeuwen geleden. Mensen kenden hem vooral uit verhalen, kerkelijke overleveringen en legendes over zijn goede daden en wonderen.
In die verhalen was Sint-Nicolaas een vrijgevige en rechtvaardige heilige die mensen in nood hielp. Hij werd gezien als beschermheilige van onder andere kinderen, scholieren, zeelieden, kooplieden en reizigers. Doordat zoveel verschillende groepen zich met hem verbonden voelden, werd hij in Europa bijzonder populair.
Meer over deze rol lees je op de pagina Sinterklaas als beschermheilige.
De verspreiding van Sint-Nicolaas door Europa
In de middeleeuwen verspreidde de verering van Sint-Nicolaas zich over grote delen van Europa. Een belangrijk moment was het jaar 1087, toen relieken die aan Nicolaas werden toegeschreven naar Bari werden gebracht. Deze Italiaanse stad groeide daarna uit tot een belangrijk centrum voor zijn verering. Pelgrims uit verschillende landen kwamen ernaartoe.
Overal werden kerken, kapellen en altaren aan Sint-Nicolaas gewijd. Ook de verhalen over zijn leven en wonderen verspreidden zich steeds verder. Handelsroutes en havensteden speelden daarbij een rol, omdat Nicolaas onder andere de beschermheilige van zeelieden en kooplieden was.
6 december: de naamdag van Sint-Nicolaas
De feestdag van Sint-Nicolaas viel op 6 december. Op en rond die dag werd hij in kerken herdacht. Verhalen over zijn goede daden en wonderen maakten hem populair en versterkten zijn reputatie als vrijgevige en barmhartige heilige.
Voor kinderen en scholieren kreeg deze dag op verschillende plaatsen een bijzondere betekenis. Ze mochten soms meedoen aan vieringen of kregen eten, kleine geschenken of andere giften. Zo werd de band tussen Sint-Nicolaas en kinderen in de middeleeuwen steeds sterker.
Sint-Nicolaas als beschermheilige van kinderen en scholieren
De band tussen Sint-Nicolaas en kinderen werd versterkt door verschillende legendes. Een bekend middeleeuws verhaal vertelt bijvoorbeeld hoe hij drie kinderen weer tot leven zou hebben gewekt. Door zulke verhalen werd hij een belangrijke beschermheilige van kinderen en scholieren.
Ook op scholen en in kerkelijke instellingen ontstonden rond zijn feestdag bijzondere gebruiken. Een bekend voorbeeld is de kinderbisschop. Daarbij werd een jongen uit een klooster- of kathedraalschool tijdelijk tot bisschop gekozen. Tijdens de feestperiode mocht hij een ceremoniële rol vervullen.
Deze gebruiken waren niet overal hetzelfde. Toch laten ze goed zien hoe sterk Sint-Nicolaas in de middeleeuwen met kinderen en scholieren verbonden raakte.
Geschenken en liefdadigheid rond Sint-Nicolaas
Ook het geven van geschenken hoorde bij de middeleeuwse Nicolaastraditie. Dat paste bij de verhalen waarin Sint-Nicolaas mensen in het geheim hielp en bij de christelijke gedachte van liefdadigheid. Rond zijn feestdag kregen armen, kinderen en scholieren soms eten, geld of andere kleine giften.
Van pakjesavond zoals we die nu kennen, was nog geen sprake. Het geven had in de middeleeuwen vaak een religieuze of liefdadige achtergrond. Toch herkennen we hierin iets wat nog altijd centraal staat in het Sinterklaasfeest: iets geven aan een ander.
De middeleeuwse wortels van het schoen zetten
Ook het schoen zetten wordt vaak in verband gebracht met oude gebruiken rond Sint-Nicolaas. Uit latere bronnen kennen we voorbeelden waarbij schoenen werden gebruikt om giften of lekkernijen voor kinderen in te verzamelen. Daarnaast past het gebruik bij de bekende Nicolaaslegende waarin in het geheim geld aan drie arme meisjes werd geschonken.
Waar het huidige schoen zetten precies vandaan komt, is moeilijk vast te stellen. Het is niet zomaar terug te voeren op één middeleeuws gebruik. Wel weten we dat het geven van kleine geschenken aan kinderen rond Sint-Nicolaas een lange geschiedenis heeft. Meer hierover lees je op de geschiedenis van het schoen zetten.
Sint-Nicolaas in de middeleeuwse Nederlanden
Ook in de Nederlanden was Sint-Nicolaas tijdens de middeleeuwen een geliefde heilige. Vooral in handels- en havensteden was hij belangrijk, omdat zeelieden en kooplieden hem als hun beschermheilige zagen. Kerken, kapellen en altaren werden aan hem gewijd.
Hoe populair Nicolaas was, is nog altijd te zien aan de vele kerken die zijn naam dragen. Ook in Nederlandse steden vinden we oude Nicolaaskerken. Meer daarover lees je op de pagina over Nicolaaskerken in Nederland.
Op afbeeldingen uit deze tijd is Sint-Nicolaas herkenbaar als bisschop, onder andere aan zijn mijter en bisschopsstaf. Die kerkelijke oorsprong zien we nog altijd terug in het uiterlijk van de huidige Sinterklaas.
Sinterklaasmarkten en volksgebruiken
Rond de feestdag van Sint-Nicolaas ontstonden ook gebruiken buiten de kerk. In sommige steden werden markten gehouden waar mensen voedsel, lekkernijen en kleine geschenken konden kopen. Zo raakten kerkelijke vieringen en volksvermaak steeds meer met elkaar verweven.
Hoe de feestdag werd gevierd, verschilde van plaats tot plaats. Er bestond in de middeleeuwen dus niet één Sinterklaasfeest dat overal hetzelfde was. Juist doordat plaatselijke gebruiken en kerkelijke tradities samenkwamen, konden verschillende gewoonten ontstaan en blijven bestaan.
Het einde van de middeleeuwen
Aan het einde van de middeleeuwen was Sint-Nicolaas in grote delen van Europa al eeuwenlang een bekende heilige. Zijn naamdag, zijn band met kinderen en zijn reputatie als vrijgevige beschermer waren stevig in de samenleving geworteld.
In de zestiende eeuw veranderde de positie van de heiligenverering door de Reformatie. In protestantse gebieden kwamen kerkelijke vieringen rond Sint-Nicolaas onder druk te staan. Toch verdwenen veel populaire gebruiken niet. Hoe het feest daarna bleef bestaan en uiteindelijk veranderde in het Nederlandse kinderfeest, lees je op de pagina over de geschiedenis van Sinterklaas.
Waarom zijn de middeleeuwen belangrijk voor Sinterklaas?
De middeleeuwen vormen een belangrijke schakel tussen de historische Nicolaas van Myra en het latere Nederlandse Sinterklaasfeest. In deze periode verspreidde zijn verering zich over Europa, werd 6 december een belangrijke feestdag en raakte Sint-Nicolaas sterk verbonden met kinderen, scholieren, zeelieden en liefdadigheid.
Het Sinterklaasfeest zoals we dat nu kennen, bestond toen nog niet. Wel ontstonden in de middeleeuwen gebruiken en tradities die later onderdeel van het feest werden. Zo groeide de verering van een vroegchristelijke bisschop in de loop van vele eeuwen uit tot het Sinterklaasfeest dat we vandaag kennen.
Verder lezen over de geschiedenis van Sinterklaas
Deze pagina gaat over de middeleeuwse periode. Wil je het hele verhaal volgen, van Nicolaas van Myra via de Reformatie en Jan Schenkman tot het moderne kinderfeest? Lees dan verder op de pagina Geschiedenis van Sinterklaas.