Waarom is Sinterklaas beschermheilige van Amsterdam?
Sint-Nicolaas is de beschermheilige van Amsterdam. De band tussen de heilige achter Sinterklaas en de stad gaat terug tot de middeleeuwen. De oudste parochiekerk van Amsterdam was aan Sint-Nicolaas gewijd en ook op andere plaatsen in de stad zijn nog altijd sporen van zijn verering te vinden.
Dat Sint-Nicolaas goed bij Amsterdam paste, is niet vreemd. Hij werd onder andere vereerd als beschermheilige van zeelieden, schippers en kooplieden. Juist deze groepen speelden een belangrijke rol in de ontwikkeling van Amsterdam als handelsstad aan het water.
Kerken, gevelstenen en straatnamen herinneren nog altijd aan die eeuwenoude band. Op deze pagina lees je waarom Sint-Nicolaas beschermheilige van Amsterdam is en waar je hem tegenwoordig nog in de stad kunt tegenkomen.
Sint-Nicolaas als patroonheilige van Amsterdam
In de middeleeuwen hadden steden, kerken en beroepsgroepen vaak een patroonheilige. Zo'n heilige werd aangeroepen voor bescherming en kon een belangrijke plaats innemen in het religieuze leven van een gemeenschap.
Sint-Nicolaas was in heel Europa een bijzonder populaire heilige. Rond zijn persoon ontstonden verhalen over het helpen van mensen in nood, het beschermen van kinderen en het redden van zeelieden tijdens gevaarlijke reizen.
Voor Amsterdam waren vooral zijn banden met scheepvaart en handel belangrijk. De stad lag aan het water en ontwikkelde zich vanaf de middeleeuwen steeds verder als handelsplaats. Schippers en kooplieden waren afhankelijk van reizen over water en Sint-Nicolaas gold juist als een van hun beschermheiligen.
Meer over deze verschillende beschermende rollen lees je op Sint-Nicolaas als beschermheilige.
De Oude Kerk was gewijd aan Sint-Nicolaas
Een van de duidelijkste aanwijzingen voor de oude band tussen Amsterdam en Sint-Nicolaas vinden we midden in het historische centrum. De huidige Oude Kerk was oorspronkelijk gewijd aan Sint-Nicolaas.
De kerk ontstond in de middeleeuwen en groeide uit tot de belangrijkste kerk van de jonge stad. De keuze voor Sint-Nicolaas als patroon van deze kerk laat zien dat zijn verering al vroeg een belangrijke plaats in Amsterdam innam.
Na de Reformatie veranderde het religieuze gebruik van de kerk. De katholieke heiligenverering verdween uit de protestantse eredienst, maar de historische band tussen de Oude Kerk en Sint-Nicolaas bleef onderdeel van de geschiedenis van het gebouw en de stad.
Waarom past Sint-Nicolaas bij een handelsstad?
De relatie tussen Sint-Nicolaas en de zee is gebaseerd op oude legendes. In een van de bekendste verhalen redt Nicolaas zeelieden die tijdens een zware storm in gevaar zijn gekomen. Zulke verhalen maakten hem tot patroon van zeelieden en schippers.
Ook kooplieden rekenden Sint-Nicolaas tot hun beschermheiligen. In middeleeuwse steden waar scheepvaart en handel belangrijk waren, werd hij daardoor veel vereerd.
Amsterdam was niet de enige plaats met zo'n band. Ook elders in Nederland vinden we oude kerken die aan Nicolaas waren gewijd. Bekijk daarvoor ook ons overzicht van Sint-Nicolaaskerken in Nederland.
Waar vind je Sint-Nicolaas nog in Amsterdam?
Wie tegenwoordig door het centrum van Amsterdam loopt, kan nog verschillende verwijzingen naar Sint-Nicolaas tegenkomen. Sommige gaan rechtstreeks terug op zijn religieuze verering, andere herinneren aan de eeuwenlange plaats die zijn naam in de stad heeft gekregen.
1. De Oude Kerk
De Oude Kerk is de oudste kerk van Amsterdam en was oorspronkelijk gewijd aan Sint-Nicolaas. Daarmee is dit misschien wel de belangrijkste historische plek voor wie de relatie tussen Sint-Nicolaas en Amsterdam wil begrijpen.
De kerk staat midden in het oudste deel van de stad. Juist de oorspronkelijke Nicolaastoewijding maakt zichtbaar hoe ver de band tussen Amsterdam en zijn beschermheilige teruggaat.
Adres: Oudekerksplein 23
2. Basiliek van de Heilige Nicolaas
Vlak bij Amsterdam Centraal staat de Basiliek van de Heilige Nicolaas. Deze rooms-katholieke kerk werd in de negentiende eeuw gebouwd en opnieuw aan Sint-Nicolaas gewijd.
In en aan de basiliek zijn verschillende afbeeldingen van Nicolaas te zien. Daarbij komen ook verhalen en attributen terug die horen bij zijn rol als heilige en beschermer.
De ligging vlak bij het water en tegenover het Centraal Station maakt de basiliek tegenwoordig een van de meest zichtbare Nicolaasplekken van Amsterdam.
Adres: Prins Hendrikkade 73
3. Sint Nicolaasstraat
Ook in de straatnamen van Amsterdam leeft de naam Nicolaas voort. De Sint Nicolaasstraat ligt in het oude centrum, tussen de Nieuwezijds Voorburgwal en de omgeving van de Dam.
In deze omgeving zijn verschillende historische verwijzingen naar Sint-Nicolaas te vinden. De naam van de straat zelf herinnert al aan de lange aanwezigheid van Nicolaas in de geschiedenis van de stad.
4. Gevelstenen met Sint-Nicolaas
Amsterdam staat bekend om zijn historische gevelstenen. Ook Sint-Nicolaas komt daarop voor. Hij is daarbij herkenbaar als bisschop, bijvoorbeeld aan zijn mijter en staf, of aan voorstellingen die verwijzen naar zijn legendes.
Vooral afbeeldingen met schepen passen bij Amsterdam. Ze verwijzen naar Sint-Nicolaas als beschermer van zeelieden en daarmee naar de eeuwenoude relatie tussen de heilige, handel en scheepvaart.
5. Begijnhofkapel
Ook in de Begijnhofkapel is Sint-Nicolaas terug te vinden. Het Begijnhof vormt een belangrijke plek binnen de katholieke geschiedenis van Amsterdam en in de kapel bevindt zich een beeld van de heilige.
Hier zien we een andere kant van de band met Nicolaas. Niet de handelsstad of scheepvaart staat centraal, maar zijn plaats binnen het katholieke geloof en de religieuze geschiedenis van Amsterdam.
Adres: Begijnhof, ingang via Spui
6. Museum Ons' Lieve Heer op Solder
Ons' Lieve Heer op Solder laat zien hoe katholieken hun geloof in Amsterdam bleven uitoefenen nadat openbare katholieke erediensten sterk werden beperkt. De zeventiende-eeuwse kerk op de bovenverdiepingen van het grachtenpand behoort tot de bekendste voormalige schuilkerken van Nederland.
De locatie is interessant binnen het verhaal van Sint-Nicolaas omdat zij een beeld geeft van de katholieke geloofswereld waarin ook de verering van heiligen bleef voortbestaan.
Adres: Oudezijds Voorburgwal 38
Sint-Nicolaas en de Reformatie in Amsterdam
De Reformatie veranderde de positie van Sint-Nicolaas in Amsterdam. Toen de stad aan het einde van de zestiende eeuw protestants werd bestuurd, verdween de officiële katholieke heiligenverering uit de openbare kerken.
Daarmee verdween Nicolaas echter niet uit Amsterdam. Zijn naam bleef verbonden aan de geschiedenis van de Oude Kerk en aan verschillende plaatsen in de stad. Katholieken bleven bovendien hun geloof in besloten kring uitoefenen.
Dat helpt verklaren waarom we in Amsterdam zowel middeleeuwse sporen van Nicolaas als veel jongere katholieke verwijzingen naar hem aantreffen.
Van Sint-Nicolaas naar Sinterklaas in Amsterdam
De middeleeuwse beschermheilige en de huidige Sinterklaas zijn nauw met elkaar verbonden, maar het moderne kinderfeest ontstond pas geleidelijk in de eeuwen daarna.
De oude Nicolaas bleef herkenbaar in het uiterlijk van Sinterklaas als bisschop en in thema's als geven, kinderen en vrijgevigheid. Andere onderdelen van het huidige feest, zoals de stoomboot, kregen veel later een plaats in de traditie.
Amsterdam speelde ook in die latere ontwikkeling een interessante rol. De Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman publiceerde in de negentiende eeuw zijn beroemde kinderboek Sint Nikolaas en zijn knecht, waarin onder andere de aankomst per stoomboot een prominente plaats kreeg.
De volledige ontwikkeling van de heilige Nicolaas naar de huidige Sinterklaas lees je op Geschiedenis van Sinterklaas.
Is Sinterklaas nog steeds beschermheilige van Amsterdam?
Sint-Nicolaas wordt nog altijd aangeduid als beschermheilige of patroonheilige van Amsterdam. De betekenis daarvan is tegenwoordig anders dan in de middeleeuwen. Voor veel Amsterdammers is de band vooral historisch en cultureel, terwijl Sint-Nicolaas binnen de katholieke traditie ook als heilige wordt vereerd.
Zijn aanwezigheid in de stad is in ieder geval nog duidelijk zichtbaar. Van de Oude Kerk en de Nicolaasbasiliek tot straatnamen, beelden en gevelstenen: Amsterdam draagt op verschillende plaatsen nog altijd de naam en afbeeldingen van zijn oude beschermheilige.
Verder lezen over Sint-Nicolaas
Wil je meer weten over Nicolaas als patroon van kinderen, zeelieden en andere groepen? Lees dan Sint-Nicolaas als beschermheilige. Bekijk ook de Sint-Nicolaaskerken in Nederland of lees het complete verhaal op Geschiedenis van Sinterklaas.